पुण्यातील एका चाळीत ‘सदाशिव’ (वय ५५) आणि त्यांचा मुलगा ‘अनिकेत’ (वय २१) राहत होते. सदाशिव मार्केट यार्डमध्ये हमालीचं काम करायचे. दिवसभर ५०-१०० किलोची पोती पाठीवर वाहून त्यांना दिवसाला ३००-४०० रुपये मिळायचे. त्यांच्या अंगावर नेहमी तोच एक पिवळसर झालेला पांढरा सदरा असायचा, ज्याला दोन-तीन ठिकाणी ठिगळं लावली होती.अनिकेत कॉलेजला होता.तो अभ्यासात हुशार होता,पण संगत वाईट होती.त्याला श्रीमंत मित्रांसारखं राहायची हौस होती.अनिकेतचा वाढदिवस जवळ आला होता.त्याने हट्ट धरला: “बाबा, मला आयफोन (iPhone) पाहिजे. माझ्या सगळ्या मित्रांकडे आहे. मला साध्या फोनची लाज वाटते.”
सदाशिवरावांच्या पायाखालची जमीन सरकली.”बाळा, आयफोन ५०-६० हजाराचा येतो. आपला ६ महिन्यांचा पगार आहे तो. तुला मी साधा टचस्क्रीन फोन घेऊन देतो ना?” अनिकेत चिडला. त्याने जेवणाचं ताट फेकून दिलं. “तुम्ही नेहमी असंच करता! भिकारी आहोत का आपण? जर मला आयफोन मिळाला नाही, तर मी वाढदिवस साजरा करणार नाही आणि जेवणार पण नाही.”
अनिकेत रागाने घराबाहेर निघून गेला.सदाशिवराव निमूटपणे ते सांडलेलं अन्न गोळा करू लागले. त्यांच्या डोळ्यात पाणी होतं.त्यांना माहित होतं की,मुलाचा हट्ट पुरवणं त्यांच्या आवाक्याबाहेरचं आहे.
पण बापाचं काळीज ते…मुलाने ‘जेवणार नाही’ म्हटल्यावर बापाला घास कसा जाईल? त्यांनी ठरवलं, काहीही करून पोराचा हट्ट पुरवायचा.पुढचे १० दिवस सदाशिवरावांनी अमानुष कष्ट केले.ते सकाळी ४ वाजता मार्केटमध्ये जायचे आणि रात्री १२ वाजेपर्यंत डबल शिफ्ट करायचे.त्यांनी दुपारचं जेवण बंद केलं, जेणेकरून ३० रुपये वाचतील. ते फक्त नळाचं पाणी पिऊन पोती उचलायचे.त्यांनी आपल्या लग्नातली शेवटची आठवण ‘सोन्याची अंगठी’ गुपचूप विकली.रक्त आटवलं,हाडं झिजवली.आणि कसेबसे ५०,००० रुपये जमा केले.
वाढदिवसाचा दिवस उजाडला.अनिकेत घरी वाट बघत होता. “बाबा आले का नाही अजून? पैसे आणले नसतील म्हणून तोंड लपवत असतील.” संध्याकाळचे ८ वाजले.अनिकेत ला फोन आला. पण तो बाबांचा नव्हता, तो ‘ससून हॉस्पिटल’ (Sassoon Hospital) मधून होता.”हॅलो? सदाशिवरावांचा मुलगा का? लवकर या. तुमच्या वडिलांचा अपघात झालाय.” अनिकेत घाबरला. तो धावत हॉस्पिटलला गेला.तिथे गेल्यावर डॉक्टरांनी त्याला शवागारात (Morgue) नेलं.तिथे एका स्ट्रेचरवर पांढऱ्या कपड्यात गुंडाळलेला सदाशिवरावांचा मृतदेह पडला होता.त्यांचा चेहरा शांत होता, पण शरीर खूप थकलेलं दिसत होतं.
डॉक्टर म्हणाले:”त्यांचा अपघात नाही झाला.ते मार्केटमध्ये पोती उचलत होते. अचानक चक्कर येऊन पडले.त्यांचं ‘हार्ट फेल’ झालं.पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे.जेव्हा आम्ही त्यांचं पोस्टमॉर्टम केलं, तेव्हा समजलं की त्यांच्या पोटात अन्नाचा एक दाणाही नव्हता.गेल्या ३-४ दिवसांपासून ते बहुधा उपाशी होते.अति-श्रम आणि उपासमारीमुळे त्यांचं शरीर आतून खलास झालं होतं.”
अनिकेतच्या पायातली शक्तीच गेली.तो भिंतीला टेकून खाली बसला.नर्सने अनिकेतच्या हातात एक ‘प्लास्टिकची पिशवी’ दिली.”हे घ्या, त्यांच्या खिशात या वस्तू सापडल्या.”अनिकेतने थरथरत्या हाताने ती पिशवी उघडली.त्यात काय होतं? १. काही सुट्टे पैसे (जे रिक्षासाठी ठेवले होते). २. आणि एक ‘सील-पॅक आयफोन’ (New iPhone Box). ३. त्या बॉक्सवर एक रक्ताचा डाग लागला होता… सदाशिवरावांच्या घामाचा आणि कष्टाचा तो शिक्का होता.आणि त्या फोनसोबत एक चिट्ठी होती. (दुकानदाराकडून लिहून घेतली होती). त्यात लिहिलं होतं: “बाळा अनिकेत, वाढदिवसाच्या शुभेच्छा!
रागावू नकोस राजा.थोडा उशीर झाला पैसे जमवायला.तू म्हणाला होतास ना, तुला माझ्या फाटक्या कपड्यांची लाज वाटते? म्हणून मी दुकानात जाण्याआधी अत्तर लावलं होतं, जेणेकरून तुला फोन देताना माझ्या घामाचा वास येऊ नये.आता हट्ट करू नकोस,पोटभर जेवून घे.मी थकलोय…थोडा आराम करतो.”
ती चिट्ठी वाचून अनिकेतने हंबरडा फोडला.ज्या बापाला त्याने ‘भिकारी’ म्हटलं होतं, तो बाप राजासारखा मन असलेला निघाला.ज्या फोनसाठी त्याने बापाला शिव्या दिल्या होत्या, तो फोन आज त्याच्या हातात होता. पण तो फोन घेण्यासाठी आता ‘बाप’ जगात नव्हता.अनिकेतने तो ५० हजाराचा फोन तिथेच जमिनीवर आपटला.तो फोन फुटला.पण सदाशिवरावांचं हृदय आधीच फुटलं होतं.त्या रात्री अनिकेत त्या थंड पडलेल्या देहाजवळ बसून ओरडत होता: “बाबा! उठा ना! मला नकोय फोन! मला तुम्ही हवे आहात! मी परत कधीच हट्ट नाही करणार! बाबा, एकदा डोळे उघडा!” पण सदाशिवराव आता कधीच उठणार नव्हते.त्यांनी अनिकेतचा हट्ट पुरवला होता, पण त्याची किंमत स्वतःचा ‘श्वास’ देऊन चुकवली होती.आज अनिकेत खूप मोठा ऑफिसर झालाय. त्याच्याकडे आता लाखो रुपये आहेत.पण आजही, जेव्हा तो मार्केटमधून जातो आणि तिथे एखाद्या हमालाला पोती उचलताना बघतो.तेव्हा तो तिथेच उभा राहून रडतो.कारण त्याला त्या हमालाच्या घामात त्याच्या बापाचा ‘त्याग’ दिसतो.
आई-वडील आपली स्वप्नं पूर्ण करण्यासाठी स्वतःची स्वप्नं जाळून टाकतात. त्यांच्याकडे पाहून कधीच हट्ट करू नका.तुम्हाला जे सहज मिळतं, त्यासाठी त्यांनी किती अपमान आणि कष्ट सहन केले आहेत,हे तुम्हाला कधीच कळणार नाही.वस्तू तुटली तर नवीन मिळते,पण ‘बाप’ एकदा गेला की पुन्हा मिळत नाही.
आई चे संस्कार….
“आई, मी तुला हजार वेळा सांगितलं आहे की चिंटूच्या समोर तुझी ती गावंढळ भाषा बोलू नकोस. उद्या त्याचा ‘इंटरनॅशनल स्कूल’ मध्ये इंटरव्ह्यू आहे. तिथे जाऊन त्याने ‘कसा हाईस’, ‘बारा हाय न्हवं ’ किंवा ‘राम-राम’ म्हटलं ना, तर माझं नाक कापलं जाईल! तिथे डोनेशन देऊनही अॅडमिशन मिळत नाही,स्टेटस आणि क्लास बघतात!”
समीरने आपल्या आई कावेरीवर चिडत म्हटलं. गावाहून आलेल्या कावेरीदेवी शुद्ध देशी बोली बोलत होत्या. मुलाच्या शब्दांनी त्या शांत झाल्या. त्यांनी पोटलीतून काढलेले लाडू परत आत ठेवले.पोऱ्याला आपल्या हातचे लाडू खाऊ घालावेत,भरभरून आशीर्वाद द्यावा अशी त्यांची इच्छा होती,पण मुलाच्या ‘स्टेटस’पुढे त्यांची माया दडपली गेली. समीर आणि त्याची पत्नी रिया मागच्या महिनाभरापासून आरव (चिंटू) कडून पोपटासारखं पाठ करून घेत होते –“Say Hello”, “Say Good Morning”, “My name is Aarav.” घराचं वातावरण एखाद्या मिलिट्री ट्रेनिंगसारखं झालं होतं. कावेरीदेवींना कडक सूचना होती. इंटरव्ह्यू होईपर्यंत आरवपासून दूर राहायचं!
इंटरव्ह्यूचा दिवस : शहरातील सर्वात प्रतिष्ठित शाळा.सगळीकडे इंग्रजीत संवाद. समीर-रिया तणावात.
प्रिन्सिपल Mr. D’Souza यांच्या केबिनमध्ये इंटरव्ह्यू सुरू झाला.आरवणे रटलेली उत्तरे व्यवस्थित दिली. समीरच्या चेहऱ्यावर समाधान दिसत होतं.
अचानक प्रिन्सिपलने विचारलं,
“बेटा, घरी एखादा मोठा पाहुणा आला किंवा आजी-आजोबांना भेटलास तर काय करतो?”
समीरचं हृदय धडधडलं. हे तर शिकवलंच नव्हतं!
आरव शांतपणे खुर्चीवरून उतरला… प्रिन्सिपलकडे गेला… वाकून त्यांच्या पायाला हात लावला आणि म्हणाला—
“परनाम गुरुजी! राम-राम!”
क्षणभर संपूर्ण केबिनमध्ये शांतता पसरली…
प्रिन्सिपल जोरात हसले आणि आरवला मांडीवर बसवलं.
“मिस्टर समीर,” ते म्हणाले,
“आज सकाळपासून पन्नास मुलं आली. सगळे रोबोटसारखे ‘हाय-हॅलो’ म्हणत होते. पण तुमच्या मुलाने जे केलं, ते आपली संस्कृती आहे. हे संस्कार पुस्तकात मिळत नाहीत.”
आरव आनंदाने म्हणाला, “माझी आजी शिकवते! ती म्हणते विद्या विनय देते,आणि सर्वात मोठं शिक्षण म्हणजे नम्रता.”
प्रिन्सिपल म्हणाले, “भाषा संवादाचं साधन आहे, लाजेचं कारण नाही. तुमच्या आईंना माझा नमस्कार सांगा. तुमचा मुलगा त्याच्या वेगळ्या ओळखीमुळे निवडला गेला आहे.”
घरी पोहोचताच समीर आईजवळ गेला. कावेरीदेवी तुळशीपाशी बसल्या होत्या.
समीर त्यांच्या चरणी नतमस्तक झाला.“आई, मला माफ कर. झाड कितीही उंच झालं तरी मुळांपासून तुटलं तर सुकतंच.” त्या दिवशी समीरला उमगलं. सूट-बूट आणि इंग्रजीने आपण ‘मॉडर्न’ होऊ शकतो,पण ‘माणूस’ संस्कारांनीच बनतो.त्या संध्याकाळी समीर घरात येताना म्हणाला “राम-राम, आई.”
कावेरीदेवींच्या चेहऱ्यावर उमटलेलं स्मित कोणत्याही डिग्रीपेक्षा मौल्यवान होतं.
कथासार
आधुनिक होणं चुकीचं नाही,पण आपल्या मुलांना,भाषेला आणि वडीलधाऱ्यांना विसरणं ही सर्वात मोठी चूक आहे.इंग्रजी एक भाषा आहे, कौशल्य आहे. पण मातृभाषा आणि संस्कार ही आपली खरी ओळख आहेत.तुमच्यासाठी प्रश्न आजची पिढी इंग्रजीच्या मागे लागून आपल्या संस्कारांपासून दूर जात आहे असं तुम्हाला वाटतं का? घरात मातृभाषा बोलण्यावर भर द्यायला हवा का?
सोशल मीडिया संकलन :- सागर रामभाऊ तायडे.