भगवान बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या पवित्र अस्थीधातूंचे आठ गणराज्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले.महापरिनिब्बान सुत्तनुसार कुशीनगरच्या मल्लांनी बुद्धांचे अंत्यसंस्कार केल्यानंतर इतर सात गणराज्यांनी धातूंची मागणी केली. परिणामी धातू आठ भागांत वाटले गेले आणि प्रत्येक ठिकाणी त्यावर स्तूप उभारण्यात आले.इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकात सम्राट Ashoka यांनी हे मूळ स्तूप उघडून धातूंचे पुनर्वितरण केले. बौद्ध परंपरेनुसार त्यांनी धम्मप्रसारासाठी असंख्य स्तूप उभारले आणि बुद्धधातू संपूर्ण भारतभर व सीमापार प्रदेशांत प्रतिष्ठित केले.
पिप्रहवा उत्खनन – १८९८
इ.स. १८९८ मध्ये ब्रिटिश अधिकारी William Claxton Peppé यांनी उत्तर प्रदेशातील “पिप्रहवा” येथे उत्खनन केले. हे स्थान प्राचीन कपिलवस्तू प्रदेशाशी संबंधित मानले जाते.उत्खननात दगडी पेटीत ठेवलेली क्रिस्टल व सुवर्ण धातूपेटी आढळली. त्यावर ब्राह्मी लिपीत महत्त्वपूर्ण लेख सापडला:
“सक्यानं सुकितिभातिनं भगवतो सक्यमुनिस सरीरानि”
(शाक्यांनी भगवंत शाक्यमुनीच्या शरीरधातूंची स्थापना केली.)
हा लेख बुद्धधातूंच्या प्रामाणिकतेचा अत्यंत महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.त्या पेटीत सूक्ष्म अस्थीधातूही आढळले,ज्यामुळे या शोधाला ऐतिहासिक आणि धार्मिक दृष्ट्या मोठे महत्त्व प्राप्त झाले.
भारतीय पुरातत्त्व विभागाचे जतन (१९७१–१९७७)
१९७१ ते १९७७ दरम्यान भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) या धातूंचे वैज्ञानिक पद्धतीने संवर्धन व नोंदणी केली. पुढे हे पवित्र अवशेष दिल्लीतील NATIONAL MUSEUM, DELHI येथे सुरक्षित जतन करण्यात आले.आजही हे बुद्धधातू अत्यंत कडेकोट सुरक्षा आणि नियंत्रित वातावरणात जपले जातात. विशेष प्रसंगी विशेषतः बुद्ध पूर्णिमा किंवा राजनैतिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांवेळी सार्वजनिक दर्शनासाठी प्रदर्शित केले जातात
आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील महत्त्व भारत सरकारने बौद्ध सांस्कृतिक मैत्री दृढ करण्यासाठी या धातूंचे काही अंश विविध बौद्ध देशांत प्रदर्शनासाठी पाठवले आहेत.यामध्ये विशेषतः:श्रीलंका थायलंड म्यानमार या देशांचा समावेश होतो.या प्रदर्शनांमुळे जागतिक बौद्ध समुदायात मोठी श्रद्धा व उत्साह निर्माण होतो.अनेक ठिकाणी लाखो भाविक दर्शनासाठी उपस्थित राहतात.बुद्धधातूंचा हा प्रवास महापरिनिर्वाणानंतर च्या विभाजनापासून,सम्राट अशोकांच्या पुनर्वितरणापर्यंत,पिपरवा उत्खननापासून ते दिल्लीतील राष्ट्रीय संग्रहालयापर्यंत हा केवळ ऐतिहासिक दस्तऐवज नाही,तर तो श्रद्धा,संस्कृती आणि धम्मपरंपरेचा अखंड वारसा आहे.हे धातू आजही बुद्धांच्या सजीव स्मृतीचे प्रतीक मानले जातात आणि धम्मप्रेमींसाठी प्रेरणास्थान ठरतात.
पूज्य भदंत शाक्यपुत्र राहुल ९८३४०५०६०३,
राष्ट्रीय उपाध्यक्ष,भारतीय बौद्ध महासभा
