आजच्या काळात चांगल्या साहित्यकृतींचे वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन करणारे वाचक आणि समीक्षक दुर्मिळ होत चालले आहेत.सामाजिक माध्यमांच्या झगमगाटात अनेकदा गुणवत्तापूर्ण साहित्य दुर्लक्षित राहते.अशाच दुर्लक्षित राहिलेल्या परंतु आशयदृष्ट्या अत्यंत समृद्ध अशा साहित्यकृतींपैकी मिलिंद कांबळे चिंचवलकर लिखित ‘दृष्टीक्षेप’ हा लेखसंग्रह विशेष उल्लेखनीय ठरतो.विविध वर्तमानपत्रे,नियतकालिके आणि सामाजिक माध्यमांमधून प्रसिद्ध झालेल्या लेखांचे हे संकलन केवळ लेखांचा संग्रह नसून सामाजिक,सांस्कृतिक आणि वैचारिक वास्तवाचा अभ्यासपूर्ण,चिकित्सक विश्लेषण करणारा दस्तऐवज आहे.त्यांच्या लेखनातून सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची संवेदनशील दृष्टी आणि समाजात संवाद व सलोखा निर्माण करण्याची प्रामाणिक तळमळ दिसून येते. त्याला जागल्याकार मिलिंद धुमाळे यांची लाभलेली तेवढीच सुंदर प्रस्तावना..
लेखक मिलिंद कांबळे चिंचवलकर हे स्तंभलेखक,कवी, समीक्षक आणि सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून परिचित आहेत. त्यांच्या लेखनामागे सामाजिक वास्तवाचे सखोल आकलन,आंबेडकरी विचारसरणीची दृढ निष्ठा आणि वंचित उपेक्षित घटकांविषयीची प्रखर संवेदनशीलता दिसून येते.त्यामुळे त्यांच्या लेखनात केवळ घटनांचे वर्णन नसून त्या घटनांमागील सामाजिक,ऐतिहासिक आणि वैचारिक संदर्भांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न आढळतो.‘दृष्टीक्षेप’ या संग्रहातील लेखांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची विषयवैविध्यपूर्ण व्याप्ती.लेखकाने आपल्या अनुभवसंपन्न निरीक्षण शक्तीच्या आधारे जातीयता,अस्पृश्यता,सामाजिक विषमता,शिक्षण व्यवस्था, मराठी शाळांचे अस्तित्व,मराठी भाषेची अवस्था,स्त्रियांचे प्रश्न,अंधश्रद्धा,मानवाधिकार,संविधानिक मूल्ये,ग्रामीण जीवन, बदलती सामाजिक रचना,नातेसंबंधांचे बदलते स्वरुप, आंबेडकरी विचारधारा,इतिहासाचे पुनर्वाचन आणि सामाजिक परिवर्तन अशा अनेक विषयांचा परखडपणे वेध घेतला आहे.या प्रत्येक विषयाकडे पाहताना लेखकाची भूमिका केवळ टीकाकाराची नसून समाजमनाला प्रश्न विचारणाऱ्या आणि आत्मपरीक्षणासाठी प्रवृत्त करणाऱ्या विचारवंताची आहे. या लेख संग्रहाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकाची सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची विवेकनिष्ठ आणि तर्काधिष्ठित दृष्टी.या लेखसंग्रहातील लेख वाचताना लेखकाची निरीक्षणशक्ती विशेषत्वाने जाणवते.समाजातील विसंगती,विरोधाभास, अन्याय,दांभिकता विषमतावादी मानसिकता आणि बदलत्या सामाजिक वास्तवाचे त्यांनी अत्यंत सुक्ष्मपणे निरीक्षण केले आहे.ग्रामीण भागातील वास्तव,सामाजिक संबंधांचे बदलते स्वरुप आणि सामान्य माणसाच्या जगण्यातील संघर्ष यांचे चित्रण करताना लेखकाचा अनुभवविश्व व्यापक असल्याचे जाणवते. त्यामुळे त्यांच्या लेखांना वास्तवाचा ठसा लाभला आहे.
लेखकाची सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची दृष्टी ही केवळ भावनिक नाही तर विवेकनिष्ठ आणि तर्काधिष्ठित आहे. अनेकदा सामाजिक प्रश्नांवर लेखन करताना अतिरेकी भावनिकता किंवा केवळ घोषणाबाजी आढळते; मात्र चिंचवलकर यांच्या लेखनामध्ये भावनिकता आणि तर्क यांचा समतोल साधलेला दिसतो. ते प्रश्न मांडतात, त्यामागील कारणांचा शोध घेतात आणि वाचकांना स्वतंत्र विचार करण्यास प्रवृत्त करतात. त्यामुळे त्यांचे लेखन उपदेशात्मक वाटत नाही; उलट वाचकाला विचारप्रवृत्त करणारे ठरते. ‘दृष्टीक्षेप’ मधील अनेक लेखांमध्ये भारतीय राज्यघटना, समता,स्वातंत्र्य,बंधुता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांबद्दलची लेखकाची बांधिलकी प्रकर्षाने जाणवते. विशेषतः आंबेडकरी विचारधारेचा प्रभाव त्यांच्या लेखनामध्ये स्पष्टपणे दिसतो; परंतु तो आंधळ्या समर्थनाच्या स्वरुपात नसून सामाजिक वास्तवाच्या चिकित्सक विश्लेषणातून व्यक्त होतो.त्यामुळे हे लेख एका विशिष्ट विचारप्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करत असले तरी त्यांची व्याप्ती व्यापक मानवतावादी मूल्यांपर्यंत पोहोचते.
लेखनशैलीच्या दृष्टीने पाहिले तर ‘दृष्टीक्षेप’ हा संग्रह साधी, सरळ, ओघवती आणि प्रभावी भाषा वापरणारा आहे. अनावश्यक अलंकारिकता, शब्दांचा अवाजवी खेळ किंवा कृत्रिम साहित्यिकता यांचा येथे अभाव दिसतो. विचारांची स्पष्टता, मुद्देसूद मांडणी आणि आशयाची प्रामाणिकता ही या लेखनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. काही लेख भावनिक स्पर्श करुन जातात, तर काही लेख समाजातील कटू वास्तवाचे आरसे ठरतात. काही ठिकाणी लेखकाची लेखणी अत्यंत धारदार होते, तर काही ठिकाणी ती संवेदनशीलतेने मानवी वेदनांना शब्दबद्ध करते.
विशेष उल्लेख करावा लागेल तो लेखकाच्या ऐतिहासिक संदर्भांच्या वापराचा. इतिहास आणि वर्तमान यांची सांगड घालताना त्यांनी केलेले विवेचन अभ्यासपूर्ण आणि विचारप्रवर्तक वाटते. अनेक सामाजिक प्रश्नांचा उगम इतिहासात शोधून त्यांचे वर्तमानातील परिणाम समजावून सांगण्याची क्षमता त्यांच्या लेखनात दिसून येते. त्यामुळे वाचकाला केवळ घटनांची माहिती मिळत नाही तर त्या घटनांचे व्यापक सामाजिक संदर्भही समजतात.या संग्रहाचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची प्रबोधनवादी भूमिका.लेखक केवळ समस्यांकडे बोट दाखवत नाहीत, तर परिवर्तनाची दिशा देखील सूचित करतात.समाजातील रुढी,अंधश्रद्धा,विषमता,अन्याय आणि अज्ञान यांवर टीका करताना ते मानवतावादी आणि विवेकवादी पर्यायही मांडतात.त्यामुळे हे लेख नकारात्मकतेत अडकत नाहीत, तर सकारात्मक सामाजिक परिवर्तनाची आशा निर्माण करतात.
‘दृष्टीक्षेप’ हा लेखसंग्रह नावाप्रमाणेच समाजजीवनाच्या विविध पैलूंवर नेमका आणि चिकित्सक दृष्टीक्षेप टाकतो. तो वाचकाला अस्वस्थ करतो,प्रश्न विचारतो,आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडतो आणि नव्या दृष्टीने समाजाकडे पाहण्याची प्रेरणा देतो.आजच्या काळात समाजभान जागृत करणारे,विवेकवादी विचारांना बळ देणारे आणि परिवर्तनवादी मूल्यांची जपणूक करणारे साहित्य अत्यंत आवश्यक आहे. त्या दृष्टीने ‘दृष्टीक्षेप’ हा लेखसंग्रह महत्त्वपूर्ण ठरतो.एकंदरीत, ‘दृष्टीक्षेप’ हा केवळ लेखांचा संग्रह नसून सामाजिक वास्तवाचा अभ्यासपूर्ण दस्तऐवज आहे. साहित्यिक संवेदनशीलता, वैचारिक प्रगल्भता, सामाजिक बांधिलकी आणि परिवर्तनाची तळमळ यांचा सुंदर संगम या संग्रहात अनुभवायला मिळतो.वाचनानंतर मनात अनेक प्रश्न निर्माण करणारे,विचारांची ठिणगी पेटवणारे आणि सामाजिक जाणिवा अधिक व्यापक करणारे हे पुस्तक निश्चितच वाचनीय, संग्रहणीय आणि अभ्यासनीय ठरते.‘दृष्टीक्षेप’लेखक मिलिंद कांबळे चिंचवलकर- ९८९२४८५३४९ मुंबई.यांना हार्दिक शुभेच्छा
प्रा.शीतल साळिस्तेकर.
