आमचे कुटुंब मूळचे बॉम्बे प्रेसिडेंसीच्या रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्याचे आहे. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीच्या अगदी सुरुवातीपासूनच माझ्या पूर्वजांनी आपला वडिलोपार्जित व्यवसाय सोडून कंपनीच्या सैन्यात सेवा केली होती. माझ्या वडिलांनीही कौटुंबिक परंपरेचे पालन करत सैन्यात सेवा पत्करली.ते अधिकारी पदापर्यंत पोहोचले आणि सेवानिवृत्त झाले तेव्हा सुभेदार होते.सेवानिवृत्तीनंतर माझे वडील तिथे स्थायिक होण्याच्या उद्देशाने कुटुंबाला दापोलीला घेऊन गेले.पण काही कारणांमुळे माझ्या वडिलांनी आपला विचार बदलला.कुटुंब दापोली सोडून साताऱ्याला गेले,जिथे आम्ही १९०४ पर्यंत राहिलो. पहिली घटना,जी मी माझ्या आठवणी प्रमाणे नोंदवत आहे,ती साधारण १९०१ साली घडली, जेव्हा आम्ही साताऱ्यात होतो.तेव्हा माझी आई वारली होती.माझे वडील सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यातल्या कोरेगाव नावाच्या ठिकाणी कॅशियर म्हणून नोकरीवर होते. तिथे मुंबई सरकारने हजारो दुष्काळग्रस्त लोकांना रोजगार देण्यासाठी एक तलाव खोदण्याचे काम सुरू केले होते. जेव्हा माझे वडील कोरेगावला गेले, तेव्हा त्यांनी मला, माझ्यापेक्षा मोठ्या असलेल्या माझ्या भावाला आणि माझ्या मृत थोरल्या बहिणीच्या दोन मुलांना माझ्या आत्या आणि काही दयाळू शेजाऱ्यांच्या हवाली सोडले. माझी आत्या मला माहित असलेल्यांपैकी सर्वात दयाळू व्यक्ती होती, पण तिच्याकडून आम्हाला काहीच मदत झाली नाही. ती काहीशी बुटकी होती आणि तिच्या पायांना काही त्रास होता, ज्यामुळे तिला कोणाच्यातरी मदतीशिवाय फिरणे खूप कठीण जात असे. अनेकदा तिला उचलून न्यावे लागत असे. मला बहिणी होत्या. त्यांची लग्ने झाली होती आणि त्या आपापल्या घरच्यांसोबत राहत होत्या. आमच्यासाठी स्वयंपाक करणे ही एक समस्या बनली होती, विशेषतः कारण आमची आत्या तिच्या असहायतेमुळे ते काम सांभाळू शकत नव्हती. आम्ही चार भावंडे शाळेत जायचो आणि आम्ही आमचे जेवणही बनवायचो. आम्हाला भाकरी बनवता येत नव्हती. म्हणून आम्ही पुलाववरच जगत होतो, जो आम्हाला बनवायला सर्वात सोपा पदार्थ वाटायचा; त्यासाठी तांदूळ आणि मटण एकत्र करण्यापलीकडे काहीही करण्याची गरज नसायची.
माझे वडील कॅशियर असल्यामुळे आम्हाला भेटायला साताऱ्याला येऊ शकत नव्हते, म्हणून त्यांनी आम्हाला कोरेगावला येऊन त्यांच्यासोबत उन्हाळ्याची सुट्टी घालवण्यासाठी पत्र लिहिले. आम्ही मुले या कल्पनेने खूप उत्साहित झालो होतो, विशेषतः कारण तोपर्यंत आमच्यापैकी कोणीही रेल्वे गाडी पाहिली नव्हती. मोठी तयारी करण्यात आली. प्रवासासाठी इंग्रजी बनावटीचे नवीन शर्ट, चमकदार खड्यांनी सजवलेल्या टोप्या, नवीन बूट, नवीन रेशमी काठाच्या धोतर मागवण्यात आल्या. माझ्या वडिलांनी आम्हाला प्रवासासंबंधी सर्व तपशील दिला होता आणि आम्ही कोणत्या दिवशी निघणार आहोत हे त्यांना कळवायला सांगितले होते, जेणेकरून ते आम्हाला भेटायला आणि कोरेगावला घेऊन जायला त्यांच्या शिपायाला रेल्वे स्टेशनवर पाठवतील. या व्यवस्थेनुसार मी, माझा भाऊ आणि माझ्या बहिणीचा एक मुलगा साताऱ्याहून निघालो, तर आमची आत्या शेजाऱ्यांच्या ताब्यात राहिली, ज्यांनी तिची काळजी घेण्याचे वचन दिले होते. रेल्वे स्टेशन आमच्या घरापासून १० मैल दूर होते आणि आम्हाला स्टेशनवर नेण्यासाठी एक टांगा (एक घोड्याची गाडी) भाड्याने घेण्यात आला. त्या प्रसंगासाठी खास तयार केलेले नवीन कपडे घालून आम्ही आनंदाने घर सोडले, पण आमच्या वियोगाने दुःखाने जवळजवळ जमिनीवर कोसळलेल्या माझ्या मावशीच्या आक्रोशाच्या कोलाहलातच आम्ही बाहेर पडलो.जेव्हा आम्ही स्टेशनवर पोहोचलो, तेव्हा माझ्या भावाने तिकीट काढले आणि मला व माझ्या बहिणीच्या मुलाला खिसाखर्च म्हणून प्रत्येकी दोन आणे दिले, जेणेकरून आम्ही ते आमच्या मर्जीनुसार खर्च करू शकू. आम्ही लगेचच आमच्या मौजमजेच्या आयुष्याला सुरुवात केली आणि सुरुवातीलाच प्रत्येकाने लिंबू सरबताची एक बाटली मागवली. थोड्या वेळाने ट्रेन शिट्टी वाजवत आली आणि मागे राहण्याच्या भीतीने आम्ही शक्य तितक्या लवकर ट्रेनमध्ये चढलो.आम्हाला गोरेगावसाठी सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन असलेल्या मसूरला उतरायला सांगितले होते.
सायंकाळी सुमारे ५ वाजता ट्रेन मसूरला पोहोचली आणि आम्ही आमच्या सामानासह खाली उतरलो. काही मिनिटांतच ट्रेनमधून उतरलेले सर्व प्रवासी आपापल्या ठिकाणी निघून गेले. आम्ही चार मुले प्लॅटफॉर्मवरच थांबून माझ्या वडिलांची किंवा त्यांनी पाठवण्याचे वचन दिलेल्या त्यांच्या नोकराची वाट पाहत होतो. आम्ही बराच वेळ वाट पाहिली, पण कोणीच आले नाही. एक तास उलटला आणि स्टेशन-मास्तर चौकशीसाठी आले. त्यांनी आमच्याकडे आमची तिकिटे मागितली. आम्ही त्यांना ती दाखवली. त्यांनी आम्हाला विचारले की आम्ही का थांबलो आहोत. आम्ही त्यांना सांगितले की आम्ही गोरेगावला जात होतो आणि वडील किंवा त्यांच्या नोकराची वाट पाहत होतो, पण दोघेही आले नाहीत आणि गोरेगावला कसे जायचे हे आम्हाला माहीत नव्हते. आम्ही चांगले कपडे घातलेली मुले होतो. आमच्या कपड्यांवरून किंवा बोलण्यावरून आम्ही अस्पृश्य समाजाची मुले आहोत हे कोणालाही कळू शकले नसते. खरे तर, स्टेशन-मास्तरांना खात्री होती की आम्ही ब्राह्मण मुले आहोत आणि आमची अवस्था पाहून त्यांना खूप वाईट वाटले. हिंदूंमध्ये नेहमीप्रमाणे स्टेशन-मास्तरांनी आम्हाला विचारले की आम्ही कोण आहोत. क्षणभरही विचार न करता मी बोलून गेलो की आम्ही महार आहोत. (महार हा बॉम्बे प्रेसिडेंसीमध्ये अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या समाजांपैकी एक आहे). तो थक्क झाला. त्याच्या चेहऱ्यावरचा भाव एकदम बदलला. त्याच्या मनात एक विचित्र प्रकारची घृणा दाटून आली आहे हे आम्हाला दिसत होते. माझे उत्तर ऐकताच तो त्याच्या खोलीत निघून गेला आणि आम्ही जिथे होतो तिथेच उभे राहिलो. पंधरा ते वीस मिनिटे उलटून गेली; सूर्य जवळजवळ मावळत होता. वडील आले नव्हते, त्यांनी नोकरालाही पाठवले नव्हते आणि आता स्टेशन-मास्तरही आम्हाला सोडून गेले होते. आम्ही पूर्णपणे गोंधळून गेलो होतो आणि प्रवासाच्या सुरुवातीला आम्हाला वाटलेला आनंद आणि सुख नाहीसे होऊन त्याजागी तीव्र दुःखाची भावना निर्माण झाली होती.
अर्ध्या तासाने स्टेशन-मास्तर परत आले आणि त्यांनी आम्हाला विचारले की आम्ही काय करणार आहोत. आम्ही म्हणालो की, जर आम्हाला भाड्याने बैलगाडी मिळाली तर आम्ही गोरेगावला जाऊ आणि जर ते फार दूर नसेल तर आम्हाला लगेच निघायला आवडेल. तिथे भाड्याने मिळणाऱ्या अनेक बैलगाड्या होत्या. पण आम्ही महार आहोत हे मी स्टेशन-मास्तरांना सांगितले होते, आणि ही गोष्ट गाडीवानांमध्ये पसरली होती, पण त्यांच्यापैकी एकही जण अस्पृश्य वर्गातील प्रवाशांना वाहून नेऊन स्वतःला अपवित्र आणि कमी लेखायला तयार नव्हता. आम्ही दुप्पट भाडे द्यायला तयार होतो, पण आमच्या लक्षात आले की पैशाने काही उपयोग होत नाही. आमच्या वतीने बोलणी करणारे स्टेशन-मास्तर काय करावे हे न सुचल्याने गप्प उभे राहिले. अचानक त्यांच्या डोक्यात एक विचार आला असावा आणि त्यांनी आम्हाला विचारले, “तुम्ही गाडी चालवू शकता का?” त्यांना आमच्या अडचणीवर तोडगा सापडत आहे असे वाटून आम्ही ओरडून म्हणालो, “हो, आम्ही चालवू शकतो.” त्या उत्तराने तो आमच्या वतीने गेला आणि त्याने असा प्रस्ताव ठेवला की, आम्ही गाडीवाल्याला दुप्पट भाडे द्यावे आणि गाडी चालवावी, तसेच त्याने आमच्या प्रवासात गाडीसोबत पायी चालावे. एका गाडीवाल्याने होकार दिला, कारण त्यामुळे त्याला त्याचे भाडे कमवण्याची संधी मिळणार होती आणि तो अपवित्र होण्यापासूनही वाचणार होता.आम्ही निघायला तयार झालो तेव्हा संध्याकाळचे सुमारे साडेसहा वाजले होते. पण अंधार पडण्यापूर्वी आम्ही गोरेगावला पोहोचू याची खात्री झाल्याशिवाय स्टेशन सोडायचे नव्हते. म्हणून आम्ही गाडीवाल्याला गोरेगावला पोहोचायला किती अंतर आणि वेळ लागेल असे विचारले. त्याने आम्हाला आश्वासन दिले की तीन तासांपेक्षा जास्त वेळ लागणार नाही. त्याच्या शब्दावर विश्वास ठेवून, आम्ही आमचे सामान गाडीत ठेवले, स्टेशन-मास्तरचे आभार मानले आणि गाडीत बसलो. आमच्यापैकी एकाने लगाम हातात घेतला आणि तो माणूस आमच्या बाजूने चालत असताना गाडी सुरू झाली.
स्टेशनपासून फार दूर नसलेल्या ठिकाणी एक नदी वाहत होती. काही ठिकाणी पाण्याची छोटी डबकी सोडल्यास ती बऱ्यापैकी कोरडी होती. गाडीच्या मालकाने प्रस्ताव ठेवला की, आपण तिथेच थांबावे आणि जेवण करावे, कारण वाटेत पाणी मिळण्याची शक्यता नव्हती. आम्ही सहमत झालो. त्याला गावात जाऊन जेवण करता यावे म्हणून त्याने त्याच्या भाड्यातील काही भाग आम्हाला देण्यास सांगितले. माझ्या भावाने त्याला थोडे पैसे दिले आणि तो लवकरच परत येण्याचे वचन देऊन निघून गेला. आम्हाला खूप भूक लागली होती आणि काहीतरी खायला मिळाल्याचा आम्हाला आनंद झाला. माझ्या मावशीने आमच्या शेजारच्या बायकांना कामाला लावले होते आणि वाटेत सोबत नेण्यासाठी आमच्यासाठी काही छान पदार्थ तयार केले होते. आम्ही डब्याचे झाकण उघडले आणि खायला सुरुवात केली. अन्न गिळण्यासाठी आम्हाला पाण्याची गरज होती. आमच्यापैकी एक जण जवळच्या नदीच्या खोऱ्यातील पाण्याच्या डबक्याकडे गेला. पण ते पाणी खरंतर पाणी नव्हतेच. ते पाणी पिण्यासाठी डबक्यावर येणाऱ्या गायी, म्हशी आणि इतर जनावरांच्या चिखल, मूत्र आणि शेणाने दाट झाले होते. खरे तर ते पाणी मानवी वापरासाठी नव्हतेच. काहीही असो, त्या पाण्याचा वास इतका तीव्र होता की आम्ही ते पिऊ शकलो नाही. त्यामुळे आम्हाला तृप्त होण्यापूर्वीच जेवण संपवून गाडीवानाची वाट पाहावी लागली. तो बराच वेळ आला नाही आणि आम्ही त्याला सर्व दिशांना शोधण्याशिवाय काहीही करू शकलो नाही. अखेरीस तो आला आणि आम्ही आमच्या प्रवासाला सुरुवात केली. सुमारे चार-पाच मैल आम्ही गाडी चालवली आणि तो पायी चालत होता. मग तो अचानक गाडीत चढला आणि आमच्या हातातून लगाम हिसकावून घेतला. अपवित्रतेच्या भीतीने गाडी भाड्याने देण्यास नकार देणाऱ्या माणसाने आपले सर्व धार्मिक आक्षेप बाजूला सारून आमच्यासोबत एकाच गाडीत बसायला होकार देणे, हे आम्हाला जरा विचित्रच वाटले, पण त्याबद्दल त्याला काही प्रश्न विचारण्याचे धाडस आमच्यात झाले नाही. आम्हाला शक्य तितक्या लवकर आमच्या गंतव्यस्थानी, कोरेगावला पोहोचायचे होते. आणि काही काळ आमचे लक्ष फक्त गाडीच्या हालचालीवरच होते. पण लवकरच आमच्या सभोवताली सर्वत्र अंधार पसरला. अंधार दूर करण्यासाठी रस्त्यावर दिवे नव्हते. आम्ही त्यांच्यात आहोत याची जाणीव करून देणारे पुरुष, स्त्रिया किंवा गुरेढोरेसुद्धा तिथून जात नव्हते. आमच्या सभोवतालच्या एकाकीपणाची आम्हाला भीती वाटू लागली. आमची चिंता वाढत होती. आम्ही आमच्या अंगातलं सगळं धैर्य एकवटलं. आम्ही मसूरपासून खूप दूर प्रवास केला होता. तीन तासांपेक्षा जास्त वेळ झाला होता. पण कोरेगावचा काहीच पत्ता नव्हता. आमच्या मनात एक विचित्र विचार आला. आम्हाला संशय आला की, तो गाडीवाला विश्वासघात करण्याच्या विचारात आहे आणि आम्हाला मारण्यासाठी कुठल्यातरी निर्जन ठिकाणी घेऊन जात आहे. आमच्याकडे भरपूर सोन्याचे दागिने होते आणि त्यामुळे आमचा संशय अधिकच बळावला. आम्ही त्याला विचारू लागलो की कोरेगाव किती दूर आहे, आम्हाला तिथे पोहोचायला इतका उशीर का झाला. तो सारखा म्हणत होता, “ते फार दूर नाही, आपण लवकरच पोहोचू.” रात्रीचे साधारण दहा वाजले होते, जेव्हा कोरेगावचा काहीच पत्ता नाही हे पाहून आम्ही मुलं रडू लागलो आणि त्या गाडीवाल्याला शिव्या देऊ लागलो. आमचा आक्रोश आणि रडणं बराच वेळ चालू राहिलं. गाडीवाल्याने काहीच उत्तर दिलं नाही. अचानक आम्हाला थोड्या अंतरावर एक दिवा जळताना दिसला. गाडीवाला म्हणाला, “तो दिवा दिसतोय का? तो टोलवाल्याचा दिवा आहे. आपण आज रात्री तिथेच थांबूया.” आम्हाला थोडा दिलासा मिळाला आणि आम्ही रडायचं थांबवलं. तो प्रकाश दूरवर होता, पण आम्ही त्याच्यापर्यंत काही केल्या पोहोचू शकत नव्हतो. टोलनाक्याच्या झोपडीपर्यंत पोहोचायला आम्हाला दोन तास लागले. या मधल्या वेळेमुळे आमची चिंता वाढत होती आणि आम्ही गाडीवाल्याला पोहोचायला उशीर का होत आहे, आपण त्याच रस्त्याने जाणार आहोत का, इत्यादी सर्व प्रकारचे प्रश्न विचारत राहिलो.
अखेरीस मध्यरात्रीपर्यंत गाडी टोल-वसुली करणाऱ्याच्या झोपडीपाशी पोहोचली. ती एका टेकडीच्या पायथ्याशी, पण टेकडीच्या पलीकडे होती. आम्ही तिथे पोहोचलो तेव्हा रात्रीसाठी आराम करत असलेल्या अनेक बैलगाड्या पाहिल्या. आम्हाला खूप भूक लागली होती आणि खाण्याची तीव्र इच्छा होती. पण पुन्हा पाण्याचा प्रश्न होता. म्हणून आम्ही आमच्या सारथ्याला विचारले की पाणी मिळणे शक्य आहे का. त्याने आम्हाला सावध केले की टोल-वसुली करणारा हिंदू आहे आणि जर आम्ही खरे बोलून आम्ही महार आहोत असे सांगितले, तर आम्हाला पाणी मिळण्याची शक्यता नाही. तो म्हणाला, “तुम्ही मुसलमान आहात असे सांगा आणि तुमचे नशीब आजमावून बघा.” त्याच्या सल्ल्यानुसार मी टोल-वसुली करणाऱ्याच्या झोपडीपाशी गेलो आणि त्याला विचारले की तो आम्हाला थोडे पाणी देईल का. “तुम्ही कोण आहात?”, त्याने विचारले. मी उत्तर दिले की आम्ही मुसलमान आहोत. मी त्याच्याशी उर्दूमध्ये बोललो, जी मला चांगलीच येत होती, जेणेकरून मी खरा मुसलमान आहे याबद्दल कोणतीही शंका राहू नये. पण ही युक्ती चालली नाही आणि त्याचे उत्तर खूपच तुटक होते. “तुमच्यासाठी पाणी कोणी ठेवले आहे? डोंगरावर पाणी आहे, तुम्हाला जाऊन आणायचे असेल तर आणा, माझ्याकडे नाही.” असे म्हणून त्याने मला जाण्याची परवानगी दिली. मी गाडीकडे परत आलो आणि माझ्या भावाला त्याचे उत्तर सांगितले. माझ्या भावाला काय वाटले असेल, हे मला माहीत नाही. त्याने फक्त आम्हाला खाली झोपायला सांगितले.
बैलांना जुंपले नव्हते आणि गाडी जमिनीवर उतरती ठेवली होती. आम्ही गाडीच्या आतल्या खालच्या फळ्यांवर आमची बिछाने पसरली आणि विश्रांतीसाठी अंग टाकले. आता आम्ही सुरक्षित ठिकाणी आलो होतो, त्यामुळे पुढे काय होईल याची आम्हाला पर्वा नव्हती. पण आमचे मन नुकत्याच घडलेल्या घटनेकडे वळल्याशिवाय राहू शकले नाही. आमच्याकडे भरपूर अन्न होते. आमच्या पोटात भूक भडकली होती; आणि या सगळ्यात आम्हाला अन्नाशिवाय झोपायचे होते; कारण आम्हाला पाणी मिळू शकत नव्हते आणि आम्ही अस्पृश्य असल्यामुळे आम्हाला पाणी मिळू शकत नव्हते. असा शेवटचा विचार आमच्या मनात आला. मी म्हणालो, आपण सुरक्षित ठिकाणी आलो आहोत. साहजिकच माझ्या मोठ्या भावाला शंका होती. तो म्हणाला की आपण चौघांनी एकत्र झोपणे शहाणपणाचे नाही. काहीही होऊ शकते. त्याने सुचवले की एका वेळी दोघांनी झोपावे आणि दोघांनी पहारा द्यावा. म्हणून आम्ही ती रात्र त्या टेकडीच्या पायथ्याशी घालवली.पहाटे ५ वाजता आमचा गाडीवान आला आणि त्याने आम्हाला कोरेगावला निघण्याचा सल्ला दिला. आम्ही सरळ नकार दिला. आम्ही त्याला सांगितले की आम्ही ८ वाजेपर्यंत निघणार नाही. आम्हाला कोणताही धोका पत्करायचा नव्हता. तो काहीच बोलला नाही. म्हणून आम्ही ८ वाजता निघालो आणि ११ वाजता कोरेगावला पोहोचलो. आम्हाला पाहून माझ्या वडिलांना आश्चर्य वाटले आणि ते म्हणाले की, आमच्या येण्याबद्दल त्यांना कोणतीही सूचना मिळाली नव्हती. आम्ही सूचना दिली होती, असे सांगून आम्ही विरोध केला. त्यांनी ते नाकारले. नंतर असे आढळून आले की, ही चूक माझ्या वडिलांच्या नोकराची होती. त्याला आमचे पत्र मिळाले होते, पण तो ते माझ्या वडिलांना द्यायला विसरला होता.
ह्या घटनेला माझ्या आयुष्यात खूप महत्त्वाचे स्थान आहे. जेव्हा ही घटना घडली तेव्हा मी नऊ वर्षांचा मुलगा होतो. पण या घटनेने माझ्या मनावर एक अमिट छाप सोडली आहे. ही घटना घडण्यापूर्वी, मला माहित होते की मी अस्पृश्य आहे आणि अस्पृश्यांना काही अपमान आणि भेदभावाला सामोरे जावे लागते. उदाहरणार्थ, मला माहित होते की शाळेत मी माझ्या दर्जानुसार वर्गातील विद्यार्थ्यांमध्ये बसू शकत नव्हतो, तर मला एका कोपऱ्यात एकटेच बसावे लागत असे. मला माहित होते की शाळेत वर्गात बसण्यासाठी माझ्यासाठी एक वेगळा गोणीचा तुकडा असायचा आणि शाळा स्वच्छ करण्यासाठी ठेवलेला नोकर मी वापरलेल्या त्या गोणीला स्पर्शही करत नसे. मला संध्याकाळी ती गोणी घरी घेऊन जावी लागत असे आणि दुसऱ्या दिवशी परत आणावी लागत असे. शाळेत असताना मला माहित होते की, स्पर्श्य वर्गातील मुलांना तहान लागल्यावर ते पाण्याच्या नळाजवळ जाऊन तो उघडून आपली तहान भागवू शकत होते. त्यासाठी फक्त शिक्षकांची परवानगी आवश्यक होती. पण माझी परिस्थिती वेगळी होती. मी नळाला हात लावू शकत नव्हतो आणि जोपर्यंत एखादी स्पर्श करण्यायोग्य व्यक्ती तो माझ्यासाठी उघडत नसे, तोपर्यंत माझी तहान भागवणे शक्य नव्हते. माझ्या बाबतीत शिक्षकांची परवानगी पुरेशी नव्हती. शाळेच्या शिपायाची उपस्थिती आवश्यक होती, कारण वर्गशिक्षक अशा कामासाठी फक्त त्याचाच वापर करू शकत होते. जर शिपाई उपलब्ध नसेल, तर मला पाण्याशिवाय राहावे लागत असे. या परिस्थितीचा सारांश ‘शिपाई नाही, पाणी नाही’ या वाक्यात सांगता येईल. घरी मला माहीत होते की कपडे धुण्याचे काम माझ्या बहिणी करत असत. साताऱ्यात धोबी नव्हते असे नाही. धोब्यांना पैसे देणे आम्हाला परवडत नव्हते असेही नाही. कपडे धुण्याचे काम माझ्या बहिणी करत असत कारण आम्ही अस्पृश्य होतो आणि कोणताही धोबी अस्पृश्याचे कपडे धुणार नाही. माझ्यासकट मुलांचे केस कापण्याचे किंवा दाढी करण्याचे काम आमची मोठी बहीण करत असे, जी आमच्यावर सराव करून या कलेत बरीच पारंगत झाली होती; साताऱ्यात धोबी नव्हते असे नाही, किंवा धोब्याला पैसे देणे आम्हाला परवडत नव्हते असेही नाही. दाढी आणि केस कापण्याचे काम माझी बहीण करायची, कारण आम्ही अस्पृश्य होतो आणि कोणताही न्हावी अस्पृश्याची दाढी करायला तयार होत नसे. हे सर्व मला माहीत होते. पण या घटनेने मला असा धक्का दिला, जो मला यापूर्वी कधीच बसला नव्हता, आणि त्यामुळे मी अस्पृश्यतेबद्दल विचार करू लागलो; जी या घटनेपूर्वी माझ्यासाठी एक सामान्य बाब होती, जशी ती अनेक स्पृश्य तसेच अस्पृश्यांसाठी असते.
शरद आढाव,98331 75669,भांडूप मुंबई
sharad_adhav@yahoo.com
